„Nowoczesne gospodarki przemysłowe Ameryki Północnej, Europy i wschodniej części Azji konsumują ogromne ilości energii i surowców naturalnych oraz wytwarzają wielkie ilości odpadów i emisje zanieczyszczeń” …. „rozmiar tej gospodarczej działalności powoduje szkody ekologiczne na skalę globalną i rozległe zanieczyszczenie oraz zniszczenie ekosystemów”…. “trwająca nadal bieda większości mieszkańców planety i nadmierna konsumpcja mniejszości są dwoma głównymi przyczynami degradacji środowiska. Obecny kurs nie jest zrównoważony a odwlekanie działań nie jest dalej możliwe.” UNEP (i)

Recepta na zrównoważony świat

Światowy Szczyt na temat Zrównoważonego Rozwoju Organizacji Narodów Zjednoczonych odbędzie się w Johannesburgu w sierpniu/wrześniu 2002. Dziesięć lat po pierwszym Szczycie Ziemi w Rio de Janeiro zmiany klimatyczne wywołane przez człowieka nie zmniejszyły się, niezbędne do życia zapasy różnorodności takie, jak woda, lasy i ławice ryb są w dalszym ciągu niebezpiecznie zubażane a przepaść pomiędzy bogatymi i biednymi wewnątrz krajów i pomiędzy państwami powiększa się każdego dnia. Przyczynianie się wojen i konfliktów zbrojnych do degradacji ludzkiego dobrobytu i środowiskowego dobrostanu nie może być zignorowane.

Od Rio tempo gospodarczej globalizacji szybko wzrosło. Utworzenie w 1995 Światowej Organizacji Handlu (World Trade Organisation, WTO) ze starej organizacji GATT, dodało paradygmatowi wolnego handlu nowego, międzynarodowego impetu. Wspólny Rynek Unii Europejskiej stał się rzeczywistością w styczniu 1993 a Północnoamerykańska Porozumienie o Wolnym Handlu (the North American Free Trade Agreement, NAFTA) – w styczniu 1994. Umowa dotycząca utworzenia Strefy Wolnego Handlu Ameryk (Free Trade Area of the Americas, FTAA), obejmująca 34 kraje członkowskie, ma zostać sfinalizowana w roku 2005. Obecna dominacja WTO, z jej promocją kapitału prywatnego ponad dobrami publicznymi oraz nie regulowany wolny handel, jako podstawa wszystkich działań międzynarodowych, stanowią przeszkodę w osiągnięciu postępu w kierunku prawdziwego ekorozwoju.

Wizja zrównoważonego rozwoju Grupy Greens/EFA oparta jest na potrzebie zintegrowania kwestii ekologicznych i społecznych z wszystkimi obszarami polityk.

Zbieżność trzech głównych obszarów działań politycznych

Debata nt. zrównoważonego rozwoju powinna powiązać trzy główne tematy, którymi są rozwój, środowisko i handel tak, aby działały na rzecz celów globalnych, które są prospołeczne i proekologiczne, ale w praktyce często stoją ze sobą we wzajemnej sprzeczności.

  • Obszar rozwoju: rozwój powinien odbywać się z poszanowaniem wszystkich ludzi, ich wartości, kultur i środowiska. Każdy człowiek ma prawo korzystać z podstawowych praw człowieka i żyć z godnością, niezależnie od rasy, religii lub pochodzenia oraz żyć w wolności od biedy i głodu. Podejmowanie i finansowanie działań instytucji publicznych na rzecz osiągnięcia takiego rozwoju odbywa się jednak zbyt wolno. Nawet po niedawnej Konferencji nt. Finansowania Rozwoju w Monterrey, Milenijny Cel ONZ ograniczenia biedy na świecie o połowę do 2015 roku, jest daleki od zrealizowania a obecnie połowa ludności świata żyje za mniej niż 2 dolary dziennie. Od 1980 zadłużenie Trzeciego Świata, które zostało już zwrócone sześciokrotnie, wzrosło czterokrotnie a przepaść wysokości dochodu pomiędzy bogatymi i biednymi rośnie w postępie wykładniczym. Działania Banku Światowego podejmowane pod hasłem “Śnimy o świecie wolnym od biedy”, bardziej kojarzą się koszmarną marą wielu ludziom.

    W krajach rozwijających się kobiety w znacznym stopniu biorą odpowiedzialność za realizację podstawowych potrzeb ich rodzin i istotnie przyczyniają się do rozwoju rolnictwa wiejskiego i gospodarki lokalnej. Uwypuklenie perspektywy płci musi stać się istotnym składnikiem procesu zrównoważonego rozwoju. Dodatkowo pilnie potrzebujemy innowacyjnych mechanizmów finansowania rozwoju ze środków publicznych, w tym podatku na transakcje związane z obrotem kapitałowym (tzw. podatku Tobina – przyp. tłum.).

  • Obszar środowiska: w wielu obszarach działalności ekologiczna pojemność środowiska (carrying capacity) planety jest w pełni wykorzystana albo przekroczona a przestrzeń ekologiczna (environmental space), wykorzystywana przez kraje uprzemysłowione i nowe kraje rozwijające się przemysłowo, jest w dużym stopniu przekroczona. Wielostronne umowy dotyczące ochrony środowiska (Multilateral Environmental Agreements, MEAs) maja często ograniczony zakres i nie są wyposażone w spójny system zarządzania i egzekucji. Kraje Południa podejrzewają często, że za kwestiami środowiskowymi Północy leży ukryty protekcjonizm, ale musimy zrozumieć, że nie może być społecznej sprawiedliwości bez sprawiedliwości ekologicznej.
  • Obszar handlu: Odpowiedzią wolnego handlu na zrównoważony rozwój, jak to zostało opisane w Deklaracji WTO z Doha, jest to, że biedne Południe powinno wydobyć się z ubóstwa poprzez dostęp do rynków eksportowych, uzyskiwany w ramach wielostronnych porozumień handlowych. W rzeczywistości wielostronny model handlu na świecie jest zdominowany przez Północ i jest zaprojektowany głównie dla przynoszenia korporacjom międzynarodowym korzyści wynikających z dostępu do rynku. Prowadzi to do upadku lokalnego przemysłu, prywatyzacji usług publicznych i infrastruktury oraz do korporacyjnej eksploatacji bogatej bazy zasobów naturalnych Południa. Model “jeden rozmiar dla każdego” odbiera krajom rozwijającym się możliwość rozwinięcia ich własnych lokalnych gospodarek i zapewnienia realizacji w pierwszym rzędzie ich własnych potrzeb.

    Siła WTO pochodzi z jej działającego niejawnie trybunału rozstrzygającego spory, który ma prawo do usuwania instrumentów polityki, o których zdecyduje, że stanowią “niepotrzebne przeszkody dla handlu międzynarodowego”. Nie ma możliwości odwołania się od decyzji WTO, która nie jest elementem ONZ, do żadnej wyższej instancji. Umowy MEA nie mają w zasadzie do swojej dyspozycji takiej broni, nie istnieje też żadna globalna hierarchia norm czy prawnie umocowany trybunał, które zapewniłyby, że wartości społeczne i ekologiczne miałyby pierwszeństwo przed regułami handlu.

    Musimy zmienić swoje rozrzutne przyzwyczajenia

    “Ograniczanie ubóstwa nie może być rozdzielone od ograniczania bogactwa” (ii)

    Apel przedstawiony w diagnozie UNEP, cytowany powyżej, skierowany do krajów przemysłowo rozwiniętych i rozwijających się, nie może pozostać bez odpowiedzi. Musimy zacząć bolesny proces tworzenia instrumentów finansowych, technologicznych, prawnych i edukacyjnych, które powstrzymają a następnie odwrócą trend z natury niszczącej eksploatacji, dokonywanej przez bogatą Północ a dotyczącej ograniczonych zasobów i ograniczonej pojemności naszej biosfery. Szkodliwe systemy subwencjonowania wymagają przekształcenia w pozytywne bodźce na rzecz rozwoju. Z tego wynika, że zrównoważony rozwój nie może głównie dotyczyć wzrostu gospodarczego, ale musi obejmować przebudowanie struktury globalnych działań w taki sposób, żeby polityka gospodarcza i polityka handlowa służyły celom społecznym i środowiskowym. Podpisanie w 1997 roku Protokołu z Kioto, będącego częścią Ramowej konwencji Narodów Zjednoczonych w sprawie zmian klimatu przyjętej w Rio, jest przykładem, w jaki sposób można to realizować. Fakt, że ten dokument nie wszedł jeszcze w życie uczy nas także, jak długo trwa uruchomienie takiego ważnego nowego instrumentu. Musimy teraz stworzyć podstawy dla nowego myślenia i nowych globalnych inicjatyw na rzecz prawdziwej sprawiedliwości ekologicznej i społecznej, która będzie tworzyła podstawę dla postępu przed Rio+20.

    Szczyt w Johannesburgu musi zatem stawić czoła istniejącej de facto nadrzędności WTO, poprzez zapewnienie, że prawa i obowiązki wynikające z umów MEA są w pełni wprowadzane w życie z zastosowaniem kar i sankcji, że MEA nie są podporządkowane regułom handlu, oraz, że arbitraż w sytuacji konfliktów pomiędzy międzynarodowymi regułami prawa, jest prowadzony w zgodzie z zasadą ostrożności, dla dobra planety i ludzi. Potrzebujemy zatem nadrzędnej i niezależnej procedury sądowej dla prowadzenia arbitrażu pomiędzy umowami MEA i WTO. Ponieważ zrównoważony rozwój zaczyna się od zrobienia porządku na własnym podwórku, UE musi rozpocząć zasadniczą reformę jej głęboko niezrównoważonych: Wspólnej Polityki Rolnej i Wspólnej Polityki Rybackiej.

    Zamiana dobrych intencji w praktykę

    Johannesburg musi wzmocnić postęp, który został do tej pory osiągnięty, poprzez ratyfikację i wdrożenie istniejących traktatów i umów korzystnych dla planety i dla ludzi w tym:

    – Protokołu z Kioto nt. Zmian Klimatycznych; Protokołu z Kartageny w sprawie bezpieczeństwa biologicznego; Międzynarodowego Traktatu FAO dotyczącego zasobów genetycznych roślin dla żywności i rolnictwa; Konwencji Sztokholmskiej w sprawie trwałych zanieczyszczeń organicznych (Persistent Organic Pollutants, POPs); Konwencji Rotterdamskiej w sprawie procedury zgody po uprzednim poinformowaniu (Prior Informed Consent, PIC) w międzynarodowym handlu niektórymi niebezpiecznymi substancjami chemicznymi i pestycydami; Umowy ONZ dotyczącej Zasobów Ryb wraz z wieloma Planami Działania FAO; Konwencji Bazylejskiej i Protokołu dotyczącego transgranicznego przemieszczania odpadów niebezpiecznych na morzu; Konwencji z Aarhus o dostępie do informacji, udziale społeczeństwa w podejmowaniu decyzji oraz dostępie do sprawiedliwości w sprawach dotyczących środowiska.

    W przypadku, gdy zakres tych i innych porozumień pozostawia luki w prawie międzynarodowym, muszą zostać rozpoczęte nowe negocjacje w ramach wzmocnionego mechanizmu przeglądu wdrażania.

    Globalne sprawowanie władzy w dziedzinie środowiska

    Świat nie ma jeszcze Światowej Organizacji Środowiska. Zamiast tego wiele agencji ds. społecznych, rozwoju i środowiska oraz sekretariatów MEA – wiele z nich, ale nie wszystkie, pod auspicjami ONZ – jest tylko luźno powiązanych i nie ma takiej siły rażenia, jaką dysponuje Światowa Organizacja Handlu. Potrzebna jest pilnie zatem nowa struktura globalnego sprawowania władzy w obszarze środowiska, w oparciu o mandat UNEP i demokratycznej legitymacji Organizacji Narodów Zjednoczonych, dla zespolenia tych organizacji i zapewnienia im koniecznej niezależności finansowej, zdolności do egzekwowania i mechanizmu rozwiązywania sporów, które razem zabezpieczą prymat wielostronnych umów dotyczących ochrony środowiska (MEA) nad umowami i regułami dotyczącymi handlu.

    Kryteria określające wpływ na realizację zasady zrównoważonego rozwoju muszą być zastosowane wobec polityk i praktyk międzynarodowych instytucji finansowych powołanych w Bretton Woods (Międzynarodowego Funduszu Walutowego, Banku Światowego i WTO) oraz regionalnych banków rozwoju. Demokratyczna kontrola i odpowiedni parlamentarny nadzór musi być zastosowany wobec narodowych, regionalnych i międzynarodowych polityk dotyczących zrównoważonego rozwoju i reguł handlowych.

    Grupa Greens/EFA domaga się

    Za najbliższe dziesięć lat nasze dzieci będą pytały nas o postęp, jaki osiągnięto od Johannesburga. Musimy wzmocnić istniejące agencje, a tam, gdzie to jest konieczne, stworzyć nowe, zajmujące się następującymi inicjatywami:

    ♠ Suwerenność żywnościowa i dotycząca zasobów wodnych dająca zagwarantowany dostęp do wartościowej żywności po cenie umożliwiającej jej zakup, produkowanej lokalnie tam, gdzie jest to możliwe; obejmująca zrewidowanie i ponowne zapisanie zasad dotyczących patentowania roślin, nasion i zwierząt; program zrównoważonego zarządzania zasobami wodnymi gwarantujący dostęp do wody pitnej i urządzeń sanitarnych spełniających wymogi bezpieczeństwa, po cenach umożliwiających ich zakup, obejmujący programy działania na rzecz ograniczenia do 2015 liczby ludności nie zaopatrzonej w takie podstawowe usługi, co najmniej o połowę.

    wzmocnienie i poszerzenie Konwencji dot. bioróżnorodności poprzez przyjęcie wiążących zasad, dotyczących uczciwego i sprawiedliwego podziału korzyści i kontroli nad dostępem i wykorzystaniem zasobów genetycznych, w krajach pochodzenia tych zasobów; globalnie zrównoważona ramowa polityka dotyczącą rolnictwa, rybołówstwa i rozwoju wsi, uwzględniającą usunięcie szkodliwych zasad przyznawania subwencji, poprawę jakości gleby i rygorystyczne regulacje dotyczące wstrzymania nadmiernych połowów ryb.

    ♠ prawnie wiążący dokument ramowy w zakresie korporacyjnej odpowiedzialności społecznej regulujący globalne postępowanie korporacji; Międzynarodowa konwencja dotycząca oceny nowych technologii odpowiedzialna za ocenę stopnia zrównoważenia nowych technologii o znaczącym oddziaływaniu, takich, jak genetyka i nanotechnologia oraz zatwierdzająca ich kontrolę i użycie; globalne zasady dotyczące odpowiedzialności za szkody ekologiczne; ochrona usług publicznych i publicznej infrastruktury.

    ♠ Agencja Energii ze Źródeł Odnawialnych, której zadaniem będzie wdrażanie programu na rzecz generowania dostaw energii ze źródeł odnawialnych, z początkowymi celami 10% rynku do roku 2010 i 20% w roku 2020 dla krajów OECD i 25% dla UE do 2020 roku. Dla Południa transformacja do gospodarki opartej na energii słonecznej będzie źródłem szansy na „przeskoczenie” Północy, rezygnację z zależności od paliw kopalnych oraz służyć będzie dwóm miliardom ludzi, którzy obecnie nie mają dostępu do energii, na którą byłoby ich stać.

    ♠ nowe instrumenty dotyczące chemikaliów poszerzające zakres Konwencji Sztokholmskiej o trwałych zanieczyszczeń organicznych (POPs) i Konwencji Bazylejskiej, w celu ograniczenia i ostatecznego wyeliminowania uwalniania do środowiska wszystkich niebezpiecznych chemikaliów i odpadów; analogiczna Konwencja ograniczająca produkcję i uwalnianie metali ciężkich.

    nowe instrumenty prawne dotyczące kultury i języków; stworzenie prawnych i finansowych warunków umożliwiających przetrwanie ludności autochtonicznej i tubylczej.

    Nawet ta długa lista działań nie wyczerpuje wszystkiego, co jest jeszcze do zrobienia. Przykładami obszarów koniecznych nowych polityk są: egzekwowanie prawa leśnego i zarządzanie lasami, promocja przyjaznych dla środowiska środków transportu, powstrzymanie wylesiania i erozji gleby, ograniczanie wydobycia minerałów i metali.

    Prawdziwie zrównoważony świat jest możliwy jeśli teraz podejmiemy działania.

    Przypis:- To jest skrócona wersja Stanowiska Politycznego Grupy Zieloni/EFA na Szczyt WSSD. Pełny tekst i dodatkowe informacje uzupełniające można znaleźć w części „dokumenty” na naszej stronie w Internecie: http://www.greens-efa.org oraz na podstronie dotyczacej Johanessburga http://www.greens-efa.org/johannesburg/index2.php

    Źródła: (i).Program Ochrony Środowiska Narodów Zjednoczonych (UNEP): Global Environmental Outlook for 2000

    (ii)Fundacja Heinricha Boella: The Johannesburg Memorandum http://www.joburgmemo.org

  • Informacje